सामूहिक वन व्यवस्थापन

श्री जागेश्वर  यशवंत कोरे 

सामूहिक वन व्यवस्थापन – माहिती

सामूहिक वन व्यवस्थापन (सावव्य/Community Forest Management) हा गावातील वनक्षेत्राचे संरक्षण, संवर्धन आणि शाश्वत वापर सुनिश्चित करण्यासाठी ग्रामसभा व स्थानिक समुदाय यांच्या सहभागातून राबविला जाणारा महत्वाचा उपक्रम आहे. या माध्यमातून वनसंपत्तीचे रक्षण, जैवविविधतेचा वाढ, तसेच गावाच्या आर्थिक विकासास मदत मिळते.

मुख्य उद्दिष्टे

• वनक्षेत्राचे संरक्षण व संवर्धन ग्रामस्थांच्या सक्रिय सहभागातून करणे.

• वनाधारित उपजीविकेला चालना देणे आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला बळकटी देणे.

• जैवविविधता वाढवणे आणि पर्यावरणीय समतोल राखणे.

• अनधिकृत वृक्षतोड, अतिक्रमण व वननाश रोखणे.

• वनव्यवस्थापनातील निर्णय प्रक्रियेत ग्रामसभेचा सहभाग वाढवणे.

प्रमुख कार्य

• वनक्षेत्रात वृक्षारोपण, पुनर्वनीकरण व गवत/वनौषधींचे संवर्धन.

• वनक्षेत्राच्या देखरेखीकरिता समितीद्वारे संयुक्त गस्त व निरीक्षण.

• लाकूड, बांबू, इंधन, चारापूरवठा इत्यादींचा नियंत्रित व नियोजित वापर.

• वनातील नैसर्गिक संपत्तीचा शाश्वत वापर करण्यासाठी ग्रामसभेने ठरविलेल्या नियमांचे पालन.

• वनाधारित रोजगार निर्मितीसाठी उपक्रम राबविणे.

समितीची रचना

सामूहिक वन व्यवस्थापनासाठी गावात विशेष समिती गठीत केली जाते. यामध्ये:

• सरपंच/उपसरपंच – अध्यक्ष

• ग्रामसेवक – सचिव

• वनक्षेत्र अधिकारी / बीट गार्ड – मार्गदर्शक

• स्वयंसेवी संस्थांचे प्रतिनिधी (आवश्यकतेनुसार)

• महिला बचत गट प्रतिनिधी

• तरुण मंडळ सदस्य

• ग्रामस्थांचे प्रतिनिधी

महत्त्व

• वनसंवर्धनात स्थानिक समुदायाचा सहभाग वाढतो.

• नैसर्गिक संसाधनांचा समतोल राखून पर्यावरण संरक्षणास हातभार.

• वनाधारित उत्पन्नात वाढ होऊन ग्रामस्थांच्या आर्थिक स्थितीत सुधारणा.

• गावात शाश्वत विकासाच्या दिशेने एक महत्त्वपूर्ण पाऊल.